Dünyada yüz milyonlarca kişinin bilgi edinmek, haberleri yorumlamak ve gündemi takip etmek amacıyla kullandığı üretken yapay zekâ sistemleri, son iki yılda yalnızca teknolojik başarılarıyla değil, siyasi tarafsızlıklarına ilişkin tartışmalarla da gündeme geliyor.

OpenAI'nin ChatGPT'si, Google'ın Gemini'si, Anthropic'in Claude'u, Meta AI ve Elon Musk'ın xAI tarafından geliştirilen Grok modeli hakkında çok sayıda kullanıcı, akademisyen ve siyasetçi, bu sistemlerin bazı siyasi konularda farklı standartlar uyguladığı yönünde eleştiriler dile getiriyor.

Eleştirilerin ortak noktası ise yapay zekâ şirketlerinin hangi içerikleri ürettiği, hangilerini ise güvenlik veya politika gerekçesiyle sınırlandırdığı konusunda yeterince şeffaf davranmadıkları bulgusu.

"Tarafsızlık" iddiası sorgulanıyor

Yapay zekâ şirketlerinin tamamı modellerinin doğruluk, güvenlik ve tarafsızlık ilkeleri doğrultusunda geliştirildiğini açıklıyor. Ancak birçok akademisyen, tam anlamıyla tarafsız bir yapay zekânın teknik olarak mümkün olmadığı görüşünü savunuyor.

Stanford Üniversitesi İnsan Merkezli Yapay Zekâ Enstitüsü (HAI), Carnegie Mellon Üniversitesi, MIT ve Oxford Internet Institute araştırmacıları tarafından yayımlanan çeşitli çalışmalar, büyük dil modellerinin eğitim verileri, insan geri bildirimi (RLHF), güvenlik filtreleri ve geliştirici tercihleri nedeniyle belirli değer yargılarını yansıtabileceğine dikkat çekiyor.

Uzmanlara göre, modelin verdiği yanıt yalnızca internetteki bilgilerden değil; geliştirici şirketin güvenlik politikaları, etik tercihleri ve risk değerlendirmelerinden de etkileniyor.

Gazze'de yapılan soykırım ve katliam en çok tartışılan örneklerden biri

2023 senesinde HAMAS'ın başlattığı Aksa Tufanı Harekatı ile görünürlük kazanmasıyla beraber uzun yıllardır Gazze özelinde ve genel olarak Filistin'de devam eden sistematik soykırım ve katliamların, çok sayıda kullanıcının sosyal medya platformlarında paylaştıkları örneklerde, farklı sohbet robotlarının işgalci siyonist rejim ve ABD politikalarına ilişkin savunucuşekilde davrandığı ve aleyhlerine olduğu taktirde bazı ifadeleri kullanmaktan kaçındığını belirtildi.

Bu paylaşımların önemli bir kısmı bağımsız araştırmalarla doğrulanmış olmasına rağmen, konu üzerine çalışan akademisyenler, çatışma bölgeleri gibi yüksek riskli alanlarda şirketlerin yanlış bilgi üretme ihtimalini azaltmak amacıyla daha katı güvenlik filtreleri uyguladığını belirttikleri gerekçesini tamamen gerçeklikten uzak ve taraflı tutum sergileme olarak yorumluyor.

Bu filtrelerin bazı durumlarda bilgi güvenliğini sağlamaktan çok siyasi hassasiyetleri gözettiğini savunuyor.

ABD seçimleri de tartışmaların merkezinde

2024 ABD başkanlık seçimleri öncesinde OpenAI, Google, Anthropic ve Meta seçim güvenliği kapsamında yeni içerik politikaları açıkladı.

Şirketler, seçmen yönlendirmesi, sahte haber üretimi ve deepfake içeriklerin sınırlandırılacağını duyurdu.

Ancak bazı muhafazakâr siyasetçiler ve düşünce kuruluşları, bu önlemlerin belirli siyasi görüşler üzerinde daha fazla kısıtlama oluşturduğu eleştirisini yaptı.

Buna karşılık bazı sol eğilimli araştırmacılar ise şirketlerin nefret söylemi ve yanlış bilgiyle mücadelede yeterince kararlı davranmadığını savundu.

Bu durum, aynı yapay zekâ sistemlerinin birbirine tamamen zıt siyasi çevreler tarafından eş zamanlı olarak "taraflı" olmakla suçlandı.

Araştırmalar ne gösteriyor?

Son yıllarda yayımlanan akademik çalışmaların önemli bölümü, büyük dil modellerinde çeşitli düzeylerde siyasi eğilimlerin gözlemlenebildiğini ortaya koyuyor.

Ancak araştırmalar arasında ortak bir sonuca ulaşılmış değil.

Bazı çalışmalar modellerin liberal değerlere daha yakın yanıtlar verme eğiliminde olduğunu öne sürerken, başka araştırmalar bu farkların kullanılan isteme (prompt), model sürümüne ve test yöntemine göre önemli ölçüde değiştiğini gösteriyor. Genel anlamda bakıldığında ise ciddi bir İslam karşıtlığı ilkesi göze çarpıyor.

Uzmanlar, özellikle Gazze meselesi üzerinden antisemitizm kavramının hortlatılması ile ABD destekli işgalci siyonist rejimin Filistinlilere yaptığı sistematik soykırım, sayısız katliam ve savaş suçlarının üstünün kapatılması konusunda yapay zekacının yopun bir şekilde bilgileri çarpıttı veya çarpıtılmasına olanak sağladığı konusunda hem fikir görünüyor. Bu nedenle çeşitli sohbet örneklerinin incelenmesi ile taraflılığın kanıtı olarak değerlendirilebileceğini vurguluyor.

Şeffaflık en büyük eleştiri konusu

Eleştirilerin önemli bölümü, şirketlerin hangi verilerle eğitim yaptığı, insan değerlendiricilerin nasıl seçildiği ve hangi içeriklerin hangi gerekçeyle engellendiği konusunda kamuoyuna yeterli bilgi vermemesine odaklanıyor.

Birçok araştırmacı, yapay zekâ sistemlerinin milyarlarca insanın bilgiye erişimini etkilediği bir dönemde algoritmik karar alma süreçlerinin bağımsız denetime açılması gerektiğini savunuyor.

Brookings Institution, OECD ve çeşitli üniversiteler tarafından yayımlanan raporlarda da şeffaflığın artırılması, bağımsız denetim mekanizmalarının kurulması ve yapay zekâ şirketlerinin hesap verebilirliğinin güçlendirilmesi öneriliyor.

Düzenleyiciler devrede

Avrupa Birliği'nin AI Act düzenlemesi, NIST'in Yapay Zekâ Risk Yönetimi Çerçevesi, Birleşik Krallık AI Safety Institute çalışmaları ve birçok ülkenin hazırladığı yeni düzenlemeler, büyük yapay zekâ şirketlerine yönelik denetimi artırmayı hedefliyor.

Düzenleyiciler, özellikle seçimler, savaşlar, sağlık ve kamu güvenliği gibi kritik alanlarda kullanılan yapay zekâ sistemlerinin daha şeffaf olması gerektiğini savunuyor.

Tartışma büyüyor

Yapay zekâ teknolojilerinin bilgi üretimindeki etkisi hızla artarken, kamuoyundaki temel soru da giderek daha fazla önem kazanıyor: Milyarlarca insanın başvurduğu dijital bilgi kaynaklarının hangi değerleri, hangi öncelikleri ve hangi sınırları yansıttığı nasıl denetlenebilir?

Uzmanlar, bu sorunun yalnızca teknoloji şirketlerini değil, demokratik toplumları, medya kuruluşlarını ve düzenleyici kurumları da yakından ilgilendirdiğini belirtiyor. Tartışmaların önümüzdeki yıllarda, özellikle seçim süreçleri, uluslararası krizler ve kamuoyunu etkileyen büyük olaylar sırasında daha da yoğunlaşması bekleniyor. Bu nedenle, yapay zekâ sistemlerinin tarafsızlığına ilişkin iddiaların bağımsız bilimsel araştırmalarla test edilmesi, şirketlerin daha fazla şeffaflık sağlaması ve kamu denetiminin güçlendirilmesi çağrıları giderek daha fazla destek buluyor. (İLKHA)