Yapay zekâ ve veri merkezlerinin bellek çiplerine yönelik talebi, yarı iletken sektöründe arz sıkışıklığını derinleştiriyor. Küresel akıllı telefon fiyatlarının 2026'nın ilk çeyreğinde yüzde 14 yükselmesi, çip krizinin teknoloji şirketlerinden çıkarak doğrudan tüketicilerin cebine yansıdığını gösteriyor.

Yapay zekâ yatırımlarındaki hızlı büyüme, küresel çip piyasasında üretim kapasitesi ile talep arasındaki farkı artırıyor. Özellikle yüksek bant genişlikli bellek (HBM) çiplerine yönelen talep, üreticilerin mevcut kapasitesini zorlarken akıllı telefon ve bilgisayar gibi tüketici elektroniği ürünlerinin maliyetlerini de yukarı çekiyor.

Kıtlığın merkezinde, yapay zekâ sistemlerinin çalıştırılmasında kullanılan yüksek bant genişlikli bellek (HBM) bulunuyor. Veri merkezlerindeki sunucular, geleneksel bilgisayar ve telefonlara kıyasla çok daha yüksek bellek kapasitesine ihtiyaç duyuyor. Üreticilerin kapasiteyi bu alana yönlendirmesi, akıllı telefon ve bilgisayarlarda kullanılan standart DRAM ve NAND belleklerin arzını da daraltıyor. IDC'nin 2026 değerlendirmesi, yapay zekâ altyapısına yönelik yatırımların bellek piyasasındaki arz-talep dengesini bozduğuna dikkat çekiyor.

Üretim kapasitesini artırmak, yazılım geliştirmek kadar hızlı gerçekleşmiyor. Yeni çip fabrikalarının kurulması; yüksek maliyetli yatırımların yanı sıra enerji, elektrik şebekesi ve ileri üretim altyapısı gerektiriyor. Bu nedenle talep kısa sürede yükselirken arzın aynı hızda artırılması mümkün olmuyor.

Telefon ve bilgisayar üreticileri de çip yarışının içinde

Yapay zeka ve bulut bilişim yatırımlarının yanı sıra hükümetlerin teknoloji projeleri için yaptığı harcamalar da çip talebini artırıyor. Akıllı telefon ve bilgisayar pazarlarında talebin bazı alanlarda zayıflaması ise bellek üretimindeki yoğun talebi dengelemeye yetmiyor.

Apple ve Samsung gibi telefon üreticileri, Nvidia ve büyük yapay zeka şirketleriyle sınırlı miktardaki bellek ürünleri için rekabet ediyor. Üretim kapasitesinin yapay zekâ sunucularına yönelmesi, kişisel elektronik cihazlara ayrılan parçaların azalmasına ve maliyetlerin yükselmesine neden oluyor.

Özellikle düşük ve orta fiyat segmentinde faaliyet gösteren üreticilerin artan parça maliyetlerini karşılamakta zorlandığı belirtiliyor. Bu şirketlerin kar marjları, maliyet artışlarını kendi bünyelerinde karşılamaya yeterli olmadığı için fiyat artışlarının tüketiciye yansıması kaçınılmaz hale geliyor. Reuters'ın haziran ayında yayımladığı Counterpoint Research verileri de telefonların toptan satış fiyatlarının 2026'nın ilk çeyreğinde yıllık bazda yüzde 14 yükseldiğini, sevkiyatların ise yüzde 3,1 gerilediğini ortaya koymuştu.

ABD ile Çin arasındaki teknoloji rekabeti de arz görünümünü etkileyen unsurlar arasında yer alıyor. Gelişmiş üretim ekipmanlarının ihracatına yönelik kısıtlamaların Çinli bellek üreticileri CXMT ve YMTC'nin çalışmalarını zorlaştırdığı ancak bu tedbirlerin küresel arz-talep açığı üzerindeki etkisinin kesin biçimde ortaya konulamadığı ifade ediliyor.

Çin'in yerli üreticilere yönelik yatırımlarını artırması ve ülke içinde yapay zeka kullanımının yaygınlaşması, ilerleyen dönemde Çin kaynaklı bellek arzını büyütebilir. Tayvan merkezli TSMC de yapay zekâ sunucuları başta olmak üzere farklı sektörlerin ihtiyaçlarını karşılamak için üretim kapasitesini genişletiyor.

Çip pazarında 2030 beklentisi 1,5 trilyon dolar

TSMC'nin öngörüsüne göre küresel yarı iletken pazarı 2030 yılına kadar 1,5 trilyon doları aşabilir. Şirketin tahmininde yapay zekâ ve yüksek performanslı bilişim uygulamalarının pazarın yüzde 55'ini oluşturması bekleniyor. Akıllı telefonların payının yüzde 20, otomotiv uygulamalarının payının ise yüzde 10 seviyesinde kalacağı öngörülüyor.

Sektördeki kapasite yarışına milyarlarca dolarlık yatırımlar eşlik ediyor. Goldman Sachs Research, küresel yapay zekâ yatırımlarının 2026'da 1 trilyon doları aşabileceğini, bunun 581 milyar dolarlık bölümünün ABD'de gerçekleşebileceğini tahmin ediyor.

Amazon, Alphabet, Microsoft ve Meta gibi teknoloji şirketleri veri merkezlerini, bulut hizmetlerini ve yapay zekâ altyapılarını büyütmek için büyük bütçeler ayırıyor. Ancak bu yatırımların ne zaman aynı ölçekte gelire ve kâra dönüşeceği konusunda belirsizlik sürüyor. Büyük altyapı harcamaları, çip ve bellek üreticileri için talebi artırırken yatırımcıların karşısına bu kez harcamaların geri dönüş süresi sorusunu çıkarıyor.

Yapay zekâ yatırımlarının ekonomik sonuçlarının 2030'a doğru daha belirgin hale gelmesi beklenirken, yazılım ve uygulama geliştiren şirketlerin gelir elde etme süreci ile veri merkezi ve donanım altyapısı kuran şirketlerin yatırım geri dönüş süreleri birbirinden ayrışıyor.

Çip krizi tüketicinin tercihlerini de değiştirebilir

Bellek maliyetlerindeki yükseliş, üreticileri yalnızca fiyatları artırmaya değil, cihazların teknik özelliklerini yeniden düzenlemeye de yöneltiyor. Bazı modellerde depolama kapasitesinin düşürülmesi, kamera donanımının sadeleştirilmesi veya daha düşük maliyetli seçeneklere ağırlık verilmesi gündeme geliyor.

Bu gelişmeler, özellikle bütçe dostu telefonların üretimini daha zor hale getiriyor. Tüketiciler ise yeni cihaz satın almayı ertelemek, daha düşük depolama kapasitesine sahip modellere yönelmek veya yenilenmiş telefonları tercih etmek zorunda kalabiliyor.

Çip üretiminde yeni kapasitenin devreye alınması zaman ve yüksek yatırım gerektirdiğinden, yapay zekâ kaynaklı talep artışının kısa vadede tamamen karşılanması beklenmiyor. Böylece teknoloji şirketleri arasındaki bellek rekabetinin, telefon ve bilgisayar fiyatları üzerindeki baskıyı bir süre daha sürdürmesi olası görünüyor. (İLKHA)