İran, ABD'nin deniz ablukası ve Batı yaptırımlarına rağmen füze ve insansız hava aracı programlarında kullanılabilecek malzemeleri temin etmek için 5 binden fazla kuruluşu kapsayan gizli bir tedarik ağı kurdu. Ocak 2025'ten bu yana en az 2 milyar dolarlık askeri ve çift kullanımlı ürünün ülkeye ulaştığı belirtilirken, sevkiyatların kara, deniz ve hava yollarıyla gerçekleştirildiği bildirildi.

Uluslararası haber ajansı Reuters'ın İran'daki banka kayıtları, şirket belgeleri, resmi evraklar ve ithalat verileri üzerinde yürüttüğü araştırma, İran Savunma Bakanlığı ile bağlantılı olduğu belirtilen geniş bir tedarik sistemini ortaya koydu.

Araştırmada, adları savunma bakanlığına atıf yapan kısaltmalarla başlayan 5 binden fazla kuruluş tespit edildi.

Reuters'ın bulgularına göre söz konusu kuruluşlar, Batı yaptırımlarını aşmak ve askeri ihtiyaçları karşılamak amacıyla faaliyet gösteriyor.

Ocak 2025'ten itibaren en az 2 milyar dolar değerinde askeri malzeme ve çift kullanımlı ürünün ithal edildiği, sevkiyatların ABD'nin deniz ablukasının uygulandığı dönemde de sürdüğü kaydedildi.

Tek bir kuruluşun ithalatı 2,3 milyar doları buldu

Araştırmada öne çıkan kuruluşlardan biri olan "MOD 346428"in, Ocak 2025-Haziran 2026 döneminde yaklaşık 2,3 milyar dolar değerinde askeri nitelikli ürün ithal ettiği belirtildi.

Bu dönemdeki sevkiyatlarda füze yakıtı üretiminde kullanılabilecek kimyasallar, patlayıcılar, fünyeler, uçak motoru parçaları ve ağır vasıtalar yer aldı.

Reuters'ın incelediği kayıtlara göre İran'a ulaşan ürünler arasında insansız hava araçları ve balistik füze üretiminde kullanılabilecek parçalar da bulunuyor. Ağır kamyonların ise uygun şekilde dönüştürüldüklerinde hareketli füze fırlatma platformu olarak kullanılabileceği değerlendiriliyor.

Sevkiyatların Çin, Rusya ve Almanya'nın da aralarında bulunduğu farklı ülkelerden yapıldığı kaydedildi. Malzemelerin bir bölümü askeri amaçlarla kullanılabilirken, bazı ürünlerin sivil ve askeri alanlarda değerlendirilebilen çift kullanımlı ekipmanlar olduğu ifade edildi.

Paravan şirketler ve petrol gelirleri

Reuters'ın araştırmasına göre ağ, yurt dışında faaliyet gösteren aracı kişiler ve paravan şirketlerden yararlanıyor. "Eminler" olarak anılan aracıların, yaptırımları aşarak elde edilen petrol gelirlerini İran adına ürün satın almak için kullandığı belirtiliyor.

Araştırmada, kuruluşların İran Savunma Bakanlığı ve Silahlı Kuvvetler Lojistik birimiyle aynı Tahran adresini kullandığına dikkat çekildi. Kayıtlarda kuruluş tarihi olarak 11 Şubat 1979 gösterilmesine rağmen, kuruluşların önemli bir bölümünün fiilen 2013'te oluşturulduğu aktarıldı.

Reuters ve risk danışmanlığı şirketi 240 Analytics tarafından yürütülen incelemede, sevkiyat belgeleriyle banka kayıtları arasındaki bağlantılar takip edildi. Araştırmaya göre incelenen sevkiyatların yüzde 97'sinde ödemeler, sınır ötesi para transferi yapılmadan gerçekleştirilmiş olarak kayıtlara geçti.

Devrim Muhafızları ve yarı kamu kuruluşlarıyla bağlantılar

Araştırmada bazı kuruluşların İran Devrim Muhafızları Ordusu ve ülkede "bonyad" olarak bilinen, yarı kamu niteliğindeki büyük vakıf ve kuruluşlarla bağlantılı olduğu belirtildi. Bu yapıların bir bölümünün İran ekonomisinde önemli bir ağırlığa sahip olduğu ve askeri tedarik ağıyla finansal ilişkiler yürüttüğü öne sürüldü.

Reuters, söz konusu kuruluşların ithalat işlemlerinin yanı sıra ülke içindeki para hareketlerinde de rol oynadığına ilişkin kayıtlara ulaştığını bildirdi. Araştırma, İran'ın askeri tedarik sisteminin yalnızca mal alımından ibaret olmadığını, farklı şirketler ve finansal kanallar üzerinden işleyen daha geniş bir yapıya dayandığını ortaya koydu.

Bununla birlikte Reuters, numaralandırılmış kuruluşların Batılı hükümetler tarafından tek tek yaptırım listesine alındığına ilişkin kanıt bulamadığını da aktardı. Araştırmada yer alan bulgular, incelenen belge ve kayıtlara dayandırılırken, ağla bağlantılı kuruluşların faaliyetlerinin tüm ayrıntıları bağımsız biçimde doğrulanmış değil. (İLKHA)