ABD Başkanı Donald Trump yönetiminin İran'a yönelik yeni yaptırım hamlesi, Tahran'ı ekonomik baskıyla taviz vermeye zorlama girişimi olarak öne çıkarken, İran'ın yıllardır geliştirdiği alternatif ticaret kanalları ve Çin başta olmak üzere ekonomik ortakları Washington'ın planının önündeki en önemli engeller arasında gösteriliyor.

ABD yönetimi, aylar süren askeri ve siyasi baskının ardından İran'a karşı mücadelenin ağırlık merkezini ekonomik alana taşıyarak Tahran'ın ticaret ve finans kanallarını daraltmayı hedefliyor.

Washington'ın "ekonomik çıkarma" olarak nitelendirdiği yeni yaptırım süreci, İran yönetimini ağır ekonomik baskı altında bırakarak müzakere masasında taviz vermeye zorlamayı amaçlıyor. Ancak önceki "azami baskı" politikasının sonuçları, yeni girişimin de Tahran'ı teslim almak yerine İran'ın ekonomik bağımsızlığını ve alternatif ticaret yollarını güçlendirebileceğine işaret ediyor.

2018'de ABD'nin nükleer anlaşmadan çekilmesinin ardından uyguladığı ağır yaptırımlar İran ekonomisinde daralmaya, riyalin değer kaybetmesine, enflasyonun yükselmesine ve petrol ihracatının gerilemesine yol açmıştı. Buna karşın yaptırımlar Tahran'ı Washington'ın istediği tavizleri vermeye zorlamadı. İran bunun yerine yaptırımları aşmaya yönelik ticaret ve finans mekanizmalarını genişletti.

İran yaptırımlara karşı alternatif kanallar geliştirdi

İran'ın Çin, Rusya, Türkiye, Irak ve diğer bölgesel aktörlerle geliştirdiği ekonomik ilişkiler, ABD'nin Tahran'ı tamamen izole etme girişiminin önündeki en önemli engeller arasında bulunuyor.

Özellikle Çin, İran'ın petrol ihracatı ve ticaretinde kritik konumda bulunuyor. Bu nedenle Washington'ın yaptırım politikasının başarısı, yalnızca İran'a uygulanacak tedbirlere değil, Çin başta olmak üzere İran'la ticari ilişkilerini sürdüren ülkelerin tutumuna da bağlı.

ABD'nin ikincil yaptırımlarla İran'la ticaret yapan şirket ve bankaları hedef alması, Washington ile Pekin arasındaki ekonomik gerilimi de artırabilecek bir risk taşıyor.

İran ekonomik baskıya rağmen hazırlık yaptı

Yaptırımların İran ekonomisi üzerinde ciddi etkiler oluşturduğu ve ülkenin ekonomik koşullarının zorlaştığı belirtilirken, Tahran'ın kriz dönemlerinde kullanılmak üzere çeşitli tedbirler aldığı bildiriliyor.

İran Merkez Bankası Başkanı Abdunnasır Himmeti, ekonomik durumun "son derece zor" olduğunu ancak bunun ülkenin çökmesi anlamına gelmediğini ifade ediyor.

Himmeti, Tahran'ın döviz rezervlerinin farklı noktalarda tutulması gibi önlemler alarak gıda ve ilaç ihtiyaçlarının karşılanmasını güvence altına almaya çalıştığını belirtiyor.

İran ayrıca petrol dışı ihracatını artırarak çelik ve petrokimya ürünleri üzerinden gelir kaynaklarını çeşitlendirmeye, Türkiye, Umman ve Birleşik Arap Emirlikleri üzerinden oluşturduğu ticaret kanallarını kullanmaya devam ediyor.

Washington'ın yaptırım gücü sorgulanıyor

ABD'nin ekonomik baskısının İran'ı zorlayacağı açık olmakla birlikte, yaptırımların hedeflenen siyasi sonucu doğuracağı kesin değil.

İran'a yönelik baskının artması, Tahran'ın geri adım atması yerine ABD'ye karşı daha sert bir tutum benimsemesine yol açabilir. İran yönetimi, ekonomik kuşatmayı yalnızca ekonomik bir mesele olarak değil, ülkenin egemenliğine yönelik bir baskı aracı olarak değerlendirerek karşı hamlelerini artırabilir.

Bu nedenle Washington açısından temel soru, yaptırımların İran ekonomisine ne ölçüde zarar vereceğinden çok, bu ekonomik baskının İran'ı taviz vermeye mi yoksa daha fazla direnmeye mi yönelteceği.

Enerji piyasaları da risk altında

İran'a yönelik ekonomik kuşatmanın daha geniş bir bölgesel çatışmaya dönüşmesi halinde, bunun etkilerinin yalnızca İran ekonomisiyle sınırlı kalmayacağı değerlendiriliyor.

Tahran'ın Basra Körfezi'ndeki petrol akışına ilişkin verebileceği karşılıklar, küresel enerji piyasalarında yeni bir şok oluşturma riski taşıyor. Böyle bir senaryoda petrol ve doğal gaz fiyatlarının yükselmesi, özellikle Avrupa başta olmak üzere enerji ithalatçısı ülkelerde enflasyon ve yaşam maliyetlerini artırabilir.

İran'ın ekonomik baskı karşısında geri adım atmak yerine bölgesel caydırıcılığını öne çıkarması, Washington'ın yaptırım politikasını daha karmaşık bir sınamaya dönüştürüyor.

Asıl sınama İran'dan çok ABD için

Trump yönetimi açısından ortaya çıkan tablo, yaptırımların İran'ı ekonomik olarak zorlayabilmesi ile İran'ı siyasi olarak teslim alabilmesi arasındaki farkı ortaya koyuyor.

ABD'nin İran'ı küresel ekonomiden tamamen koparabilmesi için Çin, Rusya, Hindistan, Türkiye ve Avrupa ülkeleri dahil çok sayıda aktörün iş birliğine ihtiyaç duyduğu görülüyor. Ancak daha parçalı ve çok merkezli hale gelen küresel ekonomik düzen, Washington'ın geçmişte sahip olduğu yaptırım gücünü aynı ölçüde kullanmasını zorlaştırıyor.

Bu nedenle ABD'nin "ekonomik çıkarma" hamlesi, İran için ağır bir ekonomik sınama olsa da aynı zamanda Washington'ın yaptırım gücünü test eden bir sürece dönüşüyor.

İran'ın geçmiş yaptırım deneyimi, alternatif ticaret yolları ve başta Çin olmak üzere geliştirdiği ekonomik ilişkiler, Tahran'ın baskı karşısında kolayca teslim olmayacağını gösteriyor. Yaptırımların kapsamının genişlemesi ise İran'ı geri adım atmaya zorlamak yerine bölgesel ve ekonomik karşı hamleleri artırarak yeni bir gerilim dalgasını tetikleme riski taşıyor. (İLKHA)