تشدید نظارت بر مهاجران فاقد مدارک در آفریقای جنوبی و اعتراضات ضد مهاجرتی که گاه به خشونت کشیده شده است، طی ماه‌های اخیر موجب شده بیش از ۱۷۸ هزار مهاجر آفریقایی این کشور را ترک کرده و به کشورهای خود بازگردند.

به این ترتیب، آفریقای جنوبی با یکی از بزرگ‌ترین موج‌های خروج مهاجران در سال‌های اخیر مواجه شده است. بخش عمده افرادی که به کشورهای خود بازگشته‌اند، مهاجرانی هستند که از برنامه‌های بازگشت داوطلبانه دولت آفریقای جنوبی یا کشورهای مبدأ خود استفاده کرده‌اند؛ با این حال، شماری نیز اخراج شده‌اند.

بر اساس اعلام دولت زیمبابوه، تنها از پایان ماه مه تاکنون بیش از ۱۱۵ هزار شهروند زیمبابوه از آفریقای جنوبی به کشور خود بازگشته‌اند. دولت مالاوی نیز اعلام کرده است که در همین بازه زمانی بیش از ۵۶ هزار شهروند این کشور بازگشته‌اند.

نیجریه، غنا، موزامبیک و لسوتو نیز از بازگشت بیش از هزار نفر از شهروندان خود از آفریقای جنوبی خبر داده‌اند.

دولت آفریقای جنوبی نیز این هفته اعلام کرد که از ماه آوریل تاکنون حدود ۱۹ هزار نفر به‌طور رسمی از کشور اخراج شده‌اند.

اعتراضات علیه مهاجرت غیرقانونی در آفریقای جنوبی طی سال جاری ادامه داشته و این اعتراضات در ۳۰ ژوئن با برگزاری تجمع‌هایی در سراسر کشور به اوج رسید.

گروه‌های برگزارکننده این اعتراضات اعلام کردند برای مهاجران فاقد مدارک حاضر در کشور، «مهلت نهایی» برای ترک آفریقای جنوبی تعیین کرده‌اند.

گروه‌های ضد مهاجرت استدلال می‌کنند که مهاجران فاقد مدارک در کشوری که با نرخ بالای بیکاری مواجه است، فشار بر فرصت‌های شغلی را افزایش داده و ظرفیت خدمات عمومی را تحت فشار قرار می‌دهند.

آفریقای جنوبی به دلیل برخورداری از یکی از توسعه‌یافته‌ترین اقتصادهای منطقه، طی چند دهه گذشته یکی از اصلی‌ترین مقاصد میلیون‌ها مهاجر از کشورهای مختلف آفریقا برای یافتن کار بوده است. مهاجران عمدتاً در بخش‌های کشاورزی، رستوران‌ها، ساخت‌وساز و سایر مشاغل کم‌درآمد فعالیت می‌کنند.

بر اساس سرشماری سال ۲۰۲۲، از جمعیت ۶۲ میلیون نفری آفریقای جنوبی، حدود ۲.۴ میلیون نفر اتباع خارجی هستند. با این حال، گروه‌های ضد مهاجرت مدعی‌اند تعداد مهاجران فاقد مدارک در این کشور بسیار بیشتر از آمار رسمی است.

در کنار اعتراضات، در برخی مناطق نیز گزارش‌هایی از اجرای کارزارهای خانه‌به‌خانه علیه مهاجران و حمله به آنها منتشر شده است.

سازمان‌های حقوق بشری اعلام کرده‌اند که برخی مهاجران تهدید شده‌اند، خانه‌ها و محل‌های کسب‌وکار به آتش کشیده شده و حتی برخی افرادی که به‌طور قانونی در آفریقای جنوبی اقامت دارند نیز از این حملات آسیب دیده‌اند.

دولت موزامبیک اعلام کرده است که ۱۱ شهروند این کشور در حملات در آفریقای جنوبی کشته شده‌اند. نیجریه و غنا نیز از کشته شدن شماری از شهروندان خود خبر داده‌اند.

دولت آفریقای جنوبی در مقابل تأکید کرده است که همه این مرگ‌ها ارتباطی با اعتراضات ضد مهاجرتی نداشته و برخی از آنها با جرایمی مانند سرقت مرتبط بوده‌اند. تحقیقات درباره برخی از این حوادث همچنان ادامه دارد.

تحولات اخیر همچنین موجب افزایش تنش‌های دیپلماتیک میان آفریقای جنوبی و دیگر کشورهای آفریقایی شده است. برخی کشورها آفریقای جنوبی را به بیگانه‌هراسی متهم کرده‌اند.

غنا خواستار آن شده است که ادعاهای مربوط به اقدامات ضد مهاجرتی و بیگانه‌هراسانه آفریقای جنوبی در دستور کار نشست اتحادیه آفریقا در ماه اکتبر قرار گیرد. آفریقای جنوبی با این پیشنهاد مخالفت کرده و در مقابل، انجام مذاکرات گسترده‌تر درباره مهاجرت در آفریقا را پیشنهاد داده است.

صندوق کودکان سازمان ملل متحد (یونیسف) و کمیته حقوق کودک سازمان ملل نیز نگرانی جدی خود را درباره وضعیت کودکان در جریان بازگشت مهاجران به کشورهایشان ابراز کرده‌اند.

در بیانیه مشترک این نهادها آمده است که جابه‌جایی‌های ناگهانی، بدون مدارک و بدون هماهنگی، کودکان را در معرض خطر بیشتری از خشونت، سوءاستفاده، جدایی از خانواده و مشکلات روانی قرار می‌دهد.

مالاوی اعلام کرده است که در میان افرادی که از آفریقای جنوبی به این کشور بازگشته‌اند، حدود ۴ هزار کودک زیر پنج سال حضور دارند. کمیته هماهنگی مجوزهای معافیت زیمبابوه نیز برآورد کرده است که تا اواسط ژوئیه بیش از ۱۱ هزار کودک به این کشور بازگشته‌اند.

دولت زیمبابوه دستور داده است برای جلوگیری از تبعیض علیه کودکان بازگشته در مدارس و فراهم کردن امکان ادامه تحصیل آنها، ظرفیت‌های لازم ایجاد شود.

دسترسی مهاجران به خدمات درمانی نیز نگرانی‌های جدی ایجاد کرده است. کارکنان حوزه سلامت و سازمان‌های امدادی می‌گویند بسیاری از افراد هنگام ترک آفریقای جنوبی نتوانسته‌اند داروها و سوابق پزشکی خود را همراه داشته باشند.

نگرانی ویژه‌ای درباره قطع درمان اچ‌آی‌وی وجود دارد. آفریقای جنوبی که یکی از بالاترین نرخ‌های شیوع اچ‌آی‌وی در جهان را دارد، اکنون با موج مهاجرتی مواجه است که دسترسی افراد مبتلا به بیماری‌های مزمن به درمان را نیز در معرض خطر قرار داده است.

سازمان پزشکان بدون مرز (MSF) نیز در گذرگاه مرزی بیت‌بریج در زیمبابوه، برای ارائه خدمات به افرادی که دسترسی خود به داروهای حیاتی اچ‌آی‌وی و سایر بیماری‌های مزمن را از دست داده‌اند و با «تروما» مواجه شده‌اند، چادرهای درمانی برپا کرده است.

مقام‌های آفریقای جنوبی روز جمعه اعلام کردند که حدود ۳ هزار نفر در یک مرکز نگهداری مهاجران در نزدیکی ژوهانسبورگ در انتظار اخراج از کشور هستند.

در سراسر کشور نیز حدود ۶ هزار و ۳۰۰ بازرس برای بررسی اینکه آیا کارفرمایان اقدام به استخدام مهاجران فاقد مدارک می‌کنند یا خیر، در حال بازرسی از محل‌های کار هستند.

سیریل رامافوسا، رئیس‌جمهور آفریقای جنوبی، هرگونه خشونت علیه مهاجران را محکوم کرده و در عین حال پذیرفته است که دولت در اجرای قوانین مهاجرت با کاستی‌هایی مواجه بوده است.

رامافوسا اعلام کرد برای تقویت امنیت مرزها از فناوری و نیروی انسانی بیشتری استفاده خواهد شد، دادگاه‌های جدید مهاجرت برای تسریع روند اخراج‌ها ایجاد می‌شوند و مجازات کارفرمایانی که مهاجران فاقد مدارک را استخدام می‌کنند، افزایش خواهد یافت.

تحولات اخیر در آفریقای جنوبی نشان می‌دهد مسئله مهاجرت تنها به حرکت مهاجران از آفریقا به اروپا محدود نمی‌شود، بلکه مهاجرت در داخل قاره آفریقا نیز همچنان به‌عنوان چالشی جدی مطرح است که مستقیماً بر زندگی میلیون‌ها نفر تأثیر می‌گذارد.  (ILKHA)