"یاسای پتەوکردنی هاوپشتی نیشتمانی و یەکگرتنی کۆمەڵایەتی" کە لەلایەن پەرلەمانەوە پەسەندکرا، چوارچێوەی یاسایی بۆ پڕۆسەی "تورکیا بێ تیرۆر" دامەزراند.

"یاسای پتەوکردنی هاوپشتیی نیشتمانی و یەکگرتنی کۆمەڵایەتی" کە بنەمای یاسایی پڕۆسەی "تورکیای بێ تیرۆر" پێکدەهێنێت، کە ئامانجی "نەهێشتنی پەکەکە و هەڕەشەی تیرۆر"ـە، لەلایەن پەرلەمانەوە پەسەندکرا و بوو بە یاسا.

دوای نزیکەی ١٢ کاتژمێر مشتومڕ لە ئەنجومەنی گشتیدا، پێشنیارەکە بە ٤٦٧ دەنگی بەڵێ و ٨٧ دەنگی نەخێر و ٧ دەنگی بێلایەن پەسەندکرا. بەم شێوەیە میکانیزمی یاسایی کە لە قۆناغەکانی کۆتایی پرۆسەکەدا جێبەجێ دەکرێت، دیاری کرا.

بەڵام پرۆسەکە بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی بە پەسەندکردنی یاساکە دەست پێناکات. بۆ ئەوەی پەیڕەوەکە جێبەجێ بکرێت، دەبێت هەندێک مەرج جێبەجێ بکرێن.

هەنگاوی یەکەم پشتڕاستکردنەوەی ئەوەیە کە هەموو چەکەکان بە تەواوی ڕادەست کراون.

گرنگترین مەرج بۆ ئەم پرۆسەیە ئەوەیە کە پەکەکە/کەجەکە چالاکیی چەکداری خۆی ڕابگرێت.

بۆئەوەی ئەمە ڕووبدات، پێویستە دەزگا ئەمنییە پەیوەندیدارەکان دیاری بکەن و پشتڕاستی بکەنەوە کە ڕێکخراوەکە بوونی نەماوە و هەموو چەکەکانی خۆی ڕادەست کردووە.

دوابەدوای ئەم بڕیارە، بڵاوکردنەوەی بڕیاری ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانی بۆ هەڵوەشاندنەوەی ئەو ڕێکخراوە لە ڕۆژنامەی فەرمیدا ڕێگە دەدات پرۆسەکە بگوازرێتەوە بۆ قۆناغی یاسایی داهاتوو.

ئەم پرۆسەیە لەلایەن دوو لیژنەی جیاوازەوە چاودێری دەکرێت

لەگەڵ جێبەجێکردنی یاساکەدا ٢ میکانیزمی جیاواز چالاک دەبن، یەکێکیان لەناو دەسەڵاتی جێبەجێکردن و ئەوی دیکەیان لەناو پەرلەمان.

یەکەمیان لیژنەیەک دەبێت کە بە سەرۆکایەتی جەودەت یڵماز جێگری سەرۆک کۆمار پێکدەهێنرێت.

ئەم ئەنجومەنە وەزیرانی داد و ناوخۆ و دەرەوە و بەرگری نیشتیمانی و هەروەها ئەمینداری گشتی سەرۆکایەتی کۆمار و ئەمینداری گشتی ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانی و سەرۆکی ڕێکخراوی هەواڵگری نیشتمانی لەخۆدەگرێت.

ئەم لیژنەیە چاودێری پرۆسەی چەکداماڵین دەکات و پێشهاتەکانی سەر زەوی هەڵدەسەنگێنێت و سەرپەرشتی جێبەجێکردنی دەکات.

میکانیزمی دووەم لیژنەی بەدواداچوون و پەیوەندی دەبێت کە لەناو پەرلەمان دادەمەزرێت. ئەم لیژنەیە کە نوێنەری لایەنە سیاسییەکان لەخۆدەگرێت، بەشدار دەبێت لە چاودێریکردنی پرۆسەکە لەسەر ئاستی پەرلەمان و لە هەماهەنگی نێوان لایەنە سیاسییەکان.

دوای بڕیارەکەی ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانی، ماوەی ٦ مانگ دەست پێدەکات.

کاتێک ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانی بڕیاری هەڵوەشاندنەوەی ئەو ڕێکخراوە دەدات و بڕیارەکە لە ڕۆژنامەی فەرمیدا بڵاوکرایەوە، ماوەی شەش مانگ بۆ ئەو کەسانە دەست پێدەکات کە دەیانەوێت سوود لەو بڕگانە وەربگرن کە لە یاساکەدا هاتووە.

ئەم پەیڕەوەش تاوانەکانی پەیوەست بە دامەزراندنی یان بەڕێوەبردنی پەکەکە/کەجەکە، ئەندامبوون لە ڕێکخراوەکە، هاوکاریکردنی ڕێکخراوەکە، پڕوپاگەندە و هەندێک تاوانی لە چوارچێوەی چالاکییەکانی ڕێکخراوەکەدا دەگرێتەوە.

لەم قۆناغەدا ئامانج لێی جێبەجێکردنی دەرئەنجامە یاساییەکانە بۆ ئەو کەسانەی کە بەشدارن لە پرۆسەکەدا دوای هەڵوەشاندنەوەی پێکهاتەی ڕێکخراوە چەکدارەکە، لە چوارچێوەی دیاریکراودا.

کێ دەتوانێت سوودمەند بێت و لە چ مەرجێکدا؟

لە یاساکەدا سزای هەڵپەسێردراو بۆ هەندێک تاوان دیاری کراوە.

بۆ ئەو تاوانانەی کە سزای زیاتر لە ١٥ ساڵیان هەیە، دەتوانرێت سزاکە بۆ ماوەی ١٠ ساڵ ڕابگیرێت، بەڵام بۆ ئەو تاوانانەی کە سزاکەیان کەمترە لە ١٥ ساڵ، دەتوانرێت سزاکە بۆ ماوەی ٥ ساڵ ڕابگیرێت.

لە کاتی دواخستنەکەدا، ئەو پرۆسە یاساییانە پەیڕەو دەکرێن کە یاسا دیاریی کردووە لە پێوەندی لەگەڵ لێکۆڵینەوە و دۆسیە پەیوەندیدارەکان. هەروەها ئەو کەسانەی کە ئێستا لە زینداندان و مەرجەکانی ئەم ڕێسایەیان تێدایە، دەتوانن مافی ئازادکردنیان هەبێت.

بەڵام ئەگەر لە کاتی دواخستنەکەدا "تاوانێکی تیرۆریستی" دیکە ئەنجام بدرێت، ئەوا بڕیاری دواخستنەکە هەڵدەوەشێتەوە.

ئەوانەی سوودمەند دەبن لەم پەیڕەوییە، بۆ ماوەی ٢ بۆ ٣ ساڵ لە چالاکییە سیاسییەکان قەدەغە دەکرێن.

یاساکە هەموو تاوانەکان بە یەک شێوە ناگرێتەوە.

تاوانەکانی کوشتنی بە ئەنقەست کە لە چوارچێوەی چالاکییەکانی تاوانی ڕێکخراودا ئەنجامدراون، هەروەها ئەو تاوانانەی پێش ١ی حوزەیرانی ٢٠٠٥ ئەنجامدراون، کە سزای زیندانی هەتاهەتایی یان زیندانی هەتاهەتایی قورسیان لەسەرە، لە چوارچێوەی پەیڕەوەکەدا دەرکراون.

بۆیە عەبدوڵڵا ئۆجەلان ناتوانێت سوود لەم بڕگانە وەربگرێت.

لە لایەکی ترەوە یاساکە بڕگەیەکیشی تێدایە کە دەڵێت ئەو فەرمانبەرانەی کە بەپێی ئەم یاسایە کاردەکەن، بەرپرسیارێتی تاوانکارییان لەسەر نییە لەبەرامبەر ئەو ئەرکانەی کە لە کاتی جێبەجێکردنیدا ئەنجامی دەدەن.

ڕەنگە لە داهاتوودا یاسای نوێ دەربکرێت

قۆناغی درێژخایەنی ڕاستەقینەی پرۆسەکە دوای تەواوبوونی لایەنی ئەمنی دەست پێدەکات.

ئەگەر پڕۆسەی چەکداماڵین وەکو چاوەڕوانکراو بەردەوام بێت و هەڕەشەی تیرۆریستی نەمێنێت و جێبەجێکردنی لەسەر زەوی نیشان بدرێت، ئەو لیژنانەی چاودێری پرۆسەکە دەکەن بەردەوام دەبن لە کارەکانیان و ڕاپۆرتی چاودێریکردن ئامادە دەکەن.

بەگوێرەی ئەو ڕاپۆرتانە، پێشبینی دەکرێت هەموارکردنەوەی نوێ بۆ زۆرێک لە یاساکان بکرێت، بە پلەی یەکەم یاسای سزادان، یاسای دژە تیرۆر، یاسای سزادانی تورکیا، یاسای پارتە سیاسییەکان.

بەم شێوەیە یاسای چوارچێوە کە پەرلەمان پەسەندی کردووە، نەک هەر بنەمای یاسایی بۆ پرۆسەی ئێستا دادەمەزرێنێت؛ ئەگەر مەرجەکان جێبەجێ بکرێن، دەکرێت ڕێگە خۆش بکات بۆ ئەوەی تورکیا بچێتە سەردەمێکی یاسایی نوێ لە بوارەکانی بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر، یاسای تاوان، بەشداری سیاسی و یەکگرتنی کۆمەڵایەتی.

نەخشەی پرۆسەکە

١- پەکەکە/کەجەکە دەبێت کۆتایی بە چالاکییە چەکدارییەکانی بهێنێت.

٢- پشتڕاستکردنەوەی لەلایەن دەزگا ئەمنییەکانەوە کە هەموو چەکەکان ڕادەست کراون.

٣- ئەنجوومەنی ئاسایشی نیشتمانی بڕیارێک سەبارەت بە هەڵوەشاندنەوەی ئەو ڕێکخراوە دەدات.

٤- بڵاوکردنەوەی بڕیاری ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانی لە ڕۆژنامەی فەرمیدا.

٥- لیژنەکە بە سەرۆکایەتی جێگری سەرۆکی هەرێم چاودێری پرۆسەکە دەکات.

٦- دەستپێکردنی کاری لیژنەی چاودێری و پەیوەندییەکانی ئەنجومەن.

٧- جێبەجێکردنی ماوەی ٦ مانگ بۆ ئەو کەسانەی کە سوودمەند دەبن لە یاساکە.

٨- ئامادەکردنی ڕاپۆرتی چاودێری سەبارەت بە جێبەجێکردنی پرۆسەکە.

٩- ئەگەر هەڕەشەی تیرۆریستی بە تەواوی نەهێڵرێت، ئەوا ڕێسای یاسایی نوێ لەبەرچاو دەگیرێت.

بۆیە لەگەڵ تەواوبوونی قۆناغی یاسادانان لە پەرلەمان لە پڕۆسەی "تورکیا بێ تیرۆر"، بەربەستی گرینگی داهاتوو پشتڕاستکردنەوەی ڕادەستکردنی چەک لەسەر زەوی و ڕاگەیاندنی فەرمی تەواوبوونی هەیکەلی ڕێکخراوەیی دەبێت.(İLKHA)