Prof. Dr. Abdullah Atli di Komxebata Meclîsa Şêwirmendiya Eşîrên Mêrdînê de axivî û got, "Ger tiryakbûn zûtir dest pê bike, ewqas girantir dibe. Devjêberdana wê dijwartir dibe. Her ku gihîştina maddeyekê hêsantir be, xetera tiryakbûnê ewqas mezintir dibe."

Li navçeya Qoserê ya Mêrdînê, ji aliyê Meclîsa Şêwirmendiya Eşîrên Mêrdînê ve li hola konferansê, komxebatek bi navê "Komxebata Meclîsa Şêwirmendiya Eşîrên Mêrdînê" hate lidarxistin.

Komxebata ku endamên eşîrê, pêşengên raya giştî, alim û nûnerên rêxistinên civaka sivîl ji herêmên cuda yên Mêrdînê beşdar bûn, bi xwendina Qurana Pîroz ji hêla Suleyman Gokdemir ve dest pê kir.

Mele Fesîh Memîş, endamê Meclîsa Şêwirmendiya Eşîrên Mêrdînê, axaftina vekirinê û pêşwaziyê ya bernameyê kir.

Di beşa pêşkêşiyan a komxebatê de, Prof. Dr. Mehmet Zahir Ertekin, endamê hîndekariyê yê Fakulteya Wêjeyê ya Zanîngeha Mardin Artuklu, pêşkêşiyek bi sernavê "Aştiya Civakî, Dijminatî û Hevgirtina Civakî li Mêrdînê" pêşkêş kir.

Prof. Dr. Abdullah Atli, endamê hîndekariyê yê Beşa Tenduristiya Derûnî û Nexweşiyan li Fakulteya Tipê ya Zanîngeha Dicleyê, pêşkêşiyek bi navê "Ciwan û Tiryakbûn: Rîsk û Rêbazên Têkoşîna li dijî Wê" pêşkêş kir.

Atli, diyar kir ku her kes bi awayekî "tiryak" e û got, "Hinek ji me bi maddeyan ve girêdayî ne, lê em hemî bi telefon, înternet û platformên serhêl ve girêdayî ne. Bi vî rengî, tiryakek rê li ber yekî din vedike. Demjimêrên dirêj li ser telefonê derbaskirina qumarê dibe sedema qumarê. Qumar dibe sedema metamfetamînê. Esrar dibe sedema her cûre maddeyan. Di psîkiyatrîyê de jî hêmanên bingehîn hene. Çiqas zûtir tiryak dest pê bike, ewqas girantir dibe. Devjêberdana wê dijwartir dibe. Çiqas gihîştina maddeyekê hêsantir be, xetera tiryakê ewqas mezintir dibe. Bi hêvî me ku jin jî li pişt vê perdeyê bin."

Prof. Dr. Atli, bi balkişandina ser wê yekê ku mejiyê jinan ji mejiyê mêran hesastir e, got, "Tirzîbûn... her cûre tirzîbûn, tirzîbûna qumarê, mejiyê jinan pir zûtir jehrî dike û pir zêdetir bandorê lê dike. Bê guman, temenê ku tirzîbûn dest pê dike di 20 saliya xwe de ye. Lê mixabin, nemaze di vê serdema dawî de, bi ketina metamfetamîna krîstal û qumarê re nav vê bazarê, em niha nexweşên tiryakbûyî dibînin, hetta di 40, 50 û 60 salî de jî. Her çend ez hîn jî dibêjim ku serdema herî xeternak 15-25 salî ye, em di her temen û zayendê de bi krîzek cîddî re rû bi rû ne."

Atli tekez kir ku ew bi wê nêrînê re ne li hev dike ku qedexeyên li dijî tiryakê bêbandor in, û got, "Qedexe tenê pirsgirêkê kêm dikin. Her ku tiştek bi azadî bigihîje, xetere jî ewqas mezintir dibe."

Prof. Dr. Abdullah Atli, bal kişand ser ku qumar ji aliyê dewletê ve hatiye qanûnîkirin û diyar kir ku bi bandora taybetkirinê re, li her quncikekî qumarxaneyê kar dikin.

Atli got, "Çiqas gihîştina maddeyekê hêsantir be, û hûn çiqas wê di warê civakî de qanûnî bikin, hûn ewqas kûrtir dikevin nav çerxê."

Atli, destnîşan kir ku tiryakbûn dikare bi rêya "genan" jî were veguhastin û got, "Em vê yekê wekî epîgenetîk bi nav dikin. Hûn dikarin xeyal bikin ku ev çiqas berpirsiyariyek cîddî ye? Di bav û kalên we de tiryakbûn tune ye. Hûn maddeyên hişber bikar tînin û xwe dikin tiryak. Û ew genên tiryakbûnê ji zarokê we û neviyê we yê mezin re têne veguhastin."

Atli, ku diyar kir ku wî di Komîsyona Dermanan a Bajara Dîyarbekirê de xebitiye, got, "Zilamek ji kurê xwe re dibêje, 'Ji vê zeviya esrarê beşek ji bo min veqetîne, ez ê bi pereyan biçim hecê!' Ew dibêje ku ew ê biçe hecê! Wî ew maqûl kiriye, maqûl nîşan daye, esrar rewa kiriye. Û çi nav lê kirine? 'Giya, derman!' Tenê bifikirin, ew ji maddeyek ku xetera narkotîk û şîzofreniyê heft qat zêde dike re dibêje 'giha,' 'derman'! Û ev îfadeyên bêguneh, ev bûyerên bêguneh, di hişê mirovan de cih digirin."

Atli bal kişand ser sedemên îstismara madeyan û got, "Mirov maddeyan ji bo xwedermankirinê, ji bo tepeserkirina bêaramiya hundirîn, tengasiyê, depresyonê, fikaran, nakokiyên malbatî û hêrsê bikar tînin. Niha, nexweşek min heye ku bi pirsgirêk û depresyonê ye, û ew cixare dikişîne. Cixarekêşandin pir xeternak e, wê kêm nebînin. Ew cixare dikişîne. Hevalek cixareyek bi destan pêçayî dide wî. 'Vê bikşîne, ew ê te baştir bike,' ew dibêje. Ew dibêje, 'Min ew kişand, û min bi rastî xwe çêtir hîs kir.' Piştî 2-3 mehan, min fêm kir ku ew esrar e. Piştre, piştî 3-5 mehan, wî tiştek kremî da wî. 'Vê bikşîne, ew ê te bibe ewran,' wî got. Piştre min dît ku wî ew bi heroînê daye destpêkirin. Ji ber vê yekê, mirov navên van madeyan jî nizanin. Mînakî, metamfetamîn bi amûrek mîna lûleyek cam a bi navê 'lûle' tê kişandin. Ez wê nîşanî xizmên nexweş didim. Hûn vê dizanin? Ev çi ye? Ew dibêjin, 'Erê, ew ji berîka zarokê me derket.' Mixabin mirov nizanin. Di vê wateyê de, divê em mirovan perwerde bikin bêyî ku teşwîq bikin."

Atli tekez kir ku ji bo hin dêûbavan xelet e ku hewl didin rastiya ku zarokên wan dest bi karanîna madeyên hişber kirine veşêrin û got, "Bo nimûne, mirov ji gotina ku zarokên wan dest bi qumarê an karanîna maddeyên hişber dikin şerm dikin. Ew ji wergirtina dermankirinê şerm dikin. Ev şerm e... Ew ji gotina 'Kurê Hecî Elî madeyên hişber bikar tîne û qumarê dike' şerm dikin û dermankirinê dereng dixin. Her ku ew dermankirinê dereng bixin, îhtîmala ku ew ji nexweşiyê baş bibin kêmtir dibe. Û di demên dawî de, li Qoserê çend bûyerên xwekuştinê çêbûn. Hin malbat jî ji me re dibêjin, 'Doktor, heke em zarokê xwe ji madeyên hişber û qumarê dûr bixin, heke ew xwe bikuje dê çi bibe?' Ev ji bo me hemûyan derbas dibe. Xetereya xwekuştinê li cem me hemûyan heye." (ÎLKHA)