Prof. Dr. Mehmet Zahîr Ertekîn di Komxebata Meclîsa Şêwirmendiya Eşîrên Mêrdînê de axivî û bal kişand ser dijminatî û xwînrijandinên li herêmê û tekez kir ku ev pirsgirêk divê bi awayekî aştiyane werin çareserkirin û divê komîteyek ji mirovên aqilmend van mijaran çareser bike.

Li navçeya Qoserê ya Mêrdînê, ji aliyê Meclîsa Şêwirmendiya Eşîrên Mêrdînê ve li hola konferansê, komxebatek bi navê "Komxebata Meclîsa Şêwirmendiya Eşîrên Mêrdînê" hate lidarxistin.

Komxebata ku endamên eşîrê, pêşengên raya giştî, alim û nûnerên rêxistinên civaka sivîl ji herêmên cuda yên Mêrdînê beşdar bûn, bi xwendina Qurana Pîroz ji hêla Suleyman Gokdemir ve dest pê kir.

Mele Fesîh Memîş, endamê Meclîsa Şêwirmendiya Eşîrên Mêrdînê, axaftina vekirinê û pêşwaziyê ya bernameyê kir.

Prof. Dr. Mehmet Zahir Ertekin, endamê hîndekariyê yê Fakulteya Wêjeyê ya Zanîngeha Mardin Artuklu di beşa pêşkêşiyan a komxebatê de, pêşkêşiyek bi sernavê "Aştiya Civakî, Dijminatî û Hevgirtina Civakî li Mêrdînê" pêşkêş kir.

Ertekîn diyar kir ku pirsgirêkên li herêmê ne tenê tesîrê li gelê Kurd dikin, lê di heman demê de tesîrê li Ereb, Suryan û komên din ên etnîkî jî dikin.

Ertekîn, van pirsgirêkan wekî pirsgirêkên maddî û exlaqî bi nav kir û got, "Ger em li ser pirsgirêkên maddî biaxivin, mînak pirsgirêkên erdan, pirsgirêkên dadgehê, pirsgirêkên deynan, an jî pirsgirêkên karkerên me yên demsalî. Bê guman, ev ne pirsgirêkên taybetî yên herêma me ne. Ev pirsgirêkên maddî ne ku li seranserê cîhanê hene."

"Xelk bi qanûnên ku li dijî xwezaya wan bûn, ne îslamî bûn û bi çand û adetên wan re ne lihevhatî bûn, dihatin birêvebirin"

Ertekîn diyar kir ku pirsgirêkên manewî ji ber baweriyên dînî yên xelkê herêmê girîng in û got, "Çareseriya wan pir nazik û dijwar e. Berî her tiştî, divê em guh bidin pirsgirêkên xwe yên manewî. Bi taybetî herêma me û bi giştî tevahiya Tirkîyeyê, ji damezrandina Komarê ve 120 sal in bi qanûnên nemirovane tê birêvebirin. Xelk bi qanûnên ku li dijî xwezaya wan, ne-Îslamî û bi çand û adetên wan re ne lihevhatî ne, dihatin birêvebirin. Bê guman, di vê pêvajoyê de hemû gelên li Tirkîyeyê êş kişandin. Ev sîstema ku dixwest bi yek cureyê rêveberiyê mirovan birêve bibe, hewl da ku her beşa civakê bêyî ku ziman û baweriyên wan çi bin, homojen bike, û qanûn derxist û li gorî wan muamele kir. Ev rêveberiyeke mirovî nebû û Îslamê ev qanûn red kir. Ji ber vê yekê, xelkê herêma me hem ji ber ku Misilman bûn û hem jî ji ber çand û adetên xwe ji hev cuda bûn. Xelkê ku li vê herêmê dijiyan ketin destê vê pergalê û gelek êş û azar kişandin."

"Em bawer dikin ku eger dengê çek û bombeyan raweste, em ê roj bi roj pirsgirêkên xwe çareser bikin"

Ertekîn, bi bîr xist ku PKK, ku di dawiya salên 1970 û destpêka salên 1980an de derketiye holê, li dijî Îslamê û çand û adetên vê herêmê ye û got, "Mixabin, vê rêxistinê bi salan e gelek pirsgirêk ji bo vî miletî çêkiriye. Îro, em dibêjin ku ger dengê çek û bombeyan raweste, em bawer dikin ku em ê pirsgirêkên di navbera xwe de roj bi roj çareser bikin. Pirsgirêkên ku em 40 sal in li quncikan nîqaş dikin, niha serdemek e ku em ê wan bi awayekî eşkeretir û rasterast çareser bikin. Çima ev pirsgirêk li quncikan hatin nîqaşkirin? Ji ber pirsgirêk û zehmetiyên ku ji ewlehiyê derdikevin bûn. Ger ev pirsgirêk werin rakirin, wê hingê pirsgirêkên ku em jê re dibêjin manewî, wekî malbatên me yên hilweşiyayî, jinberdan, û zarok û ciwanên ku guh nadin mezinên xwe, dê derkevin pêş û werin nîqaşkirin."

"Ji ber ku Kurd ewqas bêşukur in, wan heta encûmeneke şêwirmendiyê jî ava nekiriye"

Ertekîn behsa gotinên Ehmedê Xanî dike ku ew behsa Kurdan dike, "Navbeynkariya wan ewqas mezin e ku mirov nikare nêzîkî wan bibe / Ew ewqas wêrek in ku xwe deyndarê kesî hîs nakin", û ev nirxandin kiriye:

"Ji ber nebûna minnetdarîya wan a zêde, her yek ji wan bi awayekî serbixwe tevgeriyaye. Tevî hebûna wan a berfireh li Îran, Îraq, Tirkîye û Sûrîyeyê, wan federasyon ava nekiriye. Ev ji ber nebûna bêminnetîya wan a zêde ye. Ji ber vê yekê, wan heta di navbera xwe de encûmeneke şêwirmendiyê jî ava nekiriye. Ji ber van hemûyan çi bi serê wan tê? Ji ber van taybetmendiyan, di navbera wan de tifaq çênebûye. Lê ev nayê wê wateyê ku di navbera me de tifaq nikare were çêkirin, û ev yek me nagihîne bêhêvîtiyê. Her çend em ji civakên cûda, eşîrên cûda û herêmên cûda werin jî, divê em werin cem hev û vê tifaqê ava bikin."

Ertekîn, gotinên Ehmed Xanî, ku diyar kir ku tevî van hemûyan jî, çarenûsa Kurdan bi hewldanên wan ve girêdayî ye, bi bîr xist û got, "Ez dixwazim mînakek piçûk bidim. Berê, 15-20-30 sal berê, dema ku dor dihat ser cejnan, her kesî di malên xwe de cixare hebûn. Ger wan cixare nedaba, ew ê wekî şermek mezin bihata hesibandin. Lê cejn cejnek dînî ye. Lê cixare sekuler e. Ew bûbû adet, lê ne li gorî adetê bû. Lê gava em li civaka xwe ya îro dinêrin, gelo tiştek wisa maye? Na, tune ye. Hevalên min ên ji Çewlikê ji min re digotin; heta di merasîmên cenazeyan de jî, cixare di selikan de nedihatin pêşkêş kirin. Her kes neçar bû ku di merasîmên cenazeyan de cixare bikire. Ger we nekira, ew ji bo we kêmasiyek bû. Ev ne tiştek baş e. Ev nayê qebûlkirin. Îro, heta bêhna cixareyan jî tune. Ez 3 sal in li Mêrdînê me. Dema ku ez diçim dikanan ez cixare dikişînim. Lê li herêma me, li Mûş, Wan û bajarên din, cixarekêşandin li tu deran qedexe ye. Dema ku em di merasîmên cenazeyan de rûdinin, li şûna ku em sohbetên vala û nehewce bikin, divê em li ser van celeb pirsgirêkan bifikirin. Li Mêrdînê, cixarekêşandin hem li malan û hem jî li dikanan hêdî hêdî kêm dibe. Çima ez vê yekê ji we re dibêjim? Ez dixwazim bibêjim ku ti pirsgirêk tune ne, çi qas mezin xuya bikin jî, ku neyên çareserkirin. Xwedayê Teala îradeyek û hêzek mezin daye me. Ger em bixwazin, em dikarin biserkevin. Ji bo vê yekê, em tenê hewceyê yekîtî, şêwirmendiyê û mekanîzmayek biryardanê ne. Divê em biryarên ku em didin bicîh bînin. Ger em vê bikin, bê guman ev pirsgirêk ew ê werin çareser kirin."

"Heke em dikarin bi Kurdî biaxivin, tevî ku me perwerdehiya xwe bi Tirkî wergirtiye jî, em deyndarê zana û mamosteyên xwe yên dînî ne"

Ertekîn tekez kir ku gelê Kurd xwedî mîrateyek pir dewlemend e û got, "Ji serdema Xelîfe Omer ve, 1500 sal in, ev milet Îslam qebûl kiriye û heta roja îro bi hezaran zanyar derxistiye holê. Em dikarin bi hezaran zanyarên ku berhemên berfireh bi zimanên Erebî, Farisî, Tirkî û Kurdî nivîsandine bihejmêrin. Ger îro em dikarin bi Kurdî biaxivin tevî ku ji baxçeyê zarokan heta asta herî bilind a profesoriyê bi Tirkî perwerdehiyê dibînin, em deyndarê şêx û zanyarên xwe ne. Lêbelê, ger em wan biçûk bixin û kêm nirx bidin wan, ger em qedrê wan negirin, em ê mafê xwe yê xwezayî, zekat û xêrxwaziya zanîna xwe, bi cih neynin. Ger em vê yekê nekin, bê guman Xwedê ew ê di Roja Qiyametê de me ji vê yekê hesab bipirse. Ger em behsa aliyên xwe yên baş, xweşik û erênî bikin, em dikarin bi rojan biaxivin, ne tenê bi saetan."

Ertekîn, bal kişand ser xwînrijandin û dijminatiyên li herêmê û diyar kir ku ev pirsgirêk in ku divê bi aştî û lihevhatinê werin çareser kirin û got, "Ji bo çareserkirina vê yekê hewcedariya me bi aqil heye. Komîteyek ji mirovên aqilmend divê van pirsgirêkan çareser bike. Divê ew ji bo aştiyê hewl bidin. Divê ew kes jî ji vê mijarê bêxeber nebe. Gotinek heye, 'Min ew mirov kuşt û dilê xwe sar kir.' Belkî hûn dikarin dilê xwe ji bo deqeyek, 60 saniyeyan sar bikin, lê hûn dizanin hûn bi rastî çi dikin? We du malbat wêran kirin. Yek di bin erdê de hatiye veşartin, û hûn ê biçin zindanê û li wir birizin. Xwedayê Teala dilê mirov di hundurê laşê mirov de danî. Mîdye, gurçik, sipil û organên din hemî di cîhek germ de ne. Xwedayê Teala dixwaze ku dilê me germ be. Ew naxwaze ku ew sar bin. Ger hûn li dijî Xwedê derkevin û hewl bidin ku dilê xwe sar bikin, em hemî encamên salan dibînin. Gotinek heye, 'Wî bi germî pêşwazî li min kir.' Germî pîvana rastîn a dil e. Dema ku em gavekê diavêjin, divê em li ser xwe, malbata xwe, eşîra xwe, welatê xwe û ya herî girîng jî li ser hesabpirsîna Roja Qiyametê bifikirin." (ÎLKHA)