Di encama xebata hevbeş a Zanîngeha Mardin Artuklu û Wezareta Çand û Tûrîzmê de, Koleksiyona Jaba, ku ji bo ziman, wêje û dîroka çandî ya Kurdî pir girîng e, di sala 2025an de hate çapkirin.

Berhem, ku li pirtûkxaneyek li St. Petersburg a Rûsyayê hatine parastin û di sala 2013an de hatine dîjîtalîzekirin, di çapeke faksîmil a 15 cildî de hatine weşandin. Koleksiyon, ku bi salan gihîştina wê bi sînor ma û di warê xwe de wekî çavkaniyek bêhempa tê hesibandin, piştî pêvajoyek akademîk a berfireh ji bo lêkolîneran peyda bûye.

Koleksiyon ji 39 berhemên cuda û bi tevahî 69 nusxeyên destnivîs pêk tê. Di vî warî de, ew yek ji çavkaniyên herî berfireh ên li ser ziman û çanda Kurdî ye ku heta niha hatiye berhevkirin. 

Ev koleksîyon li ser nivîsên ku ji hêla Alexandre Jaba, ku di sedsala 19an de wekî Konsolosê Rûsyayê li Erziromê xebitî, û zanyarê Kurd Mele Mehmûd Bayezîdî ve hatine berhevkirin, hatiye avakirin. Berhem, ku bi qasî 170 salan dirêj dibin, hem nivîsên edebî û hem jî naverokên zimannasî, folklorîk û çandî dihewîne. Koleksîyon berhemên kesayetên pêşeng ên edebiyata klasîk a Kurdî yên wekî Ehmedê Xanî, Melayê Bate û Feqiyê Teyran dihewîne.

Pêvajoya weşanê ji aliyê Enstîtuya Zimanên Zindî ya Zanîngehê ve hate koordînekirin. Xebat bi beşdariya ekîbeke akademîk a mezin, ku bi giranî ji aliyê Rektorê Zanîngeha Mardin Artukluyê Prof. Dr. Îbrahîm Ozcoşar û edîtorê sereke Ahmet Kirkan ve dihat birêvebirin, hate temamkirin.

"Me di warê ziman û çanda Kurdî de gelek serkeftinên pêşîn bi dest xistine"

Îbrahîm Ozcoşar di axaftina xwe de wiha got:

"Zanîngeha Mardin Artuklu yekem zanîngeha li Tirkîyeyê ye ku dest bi xwendina Kurdî kiriye. Em hem kêfxweşî û hem jî serbilindiya yekembûnê dijîn. Heta niha, me di warên ziman û çanda Kurdî de gelek pêşîniyên xwe bi dest xistine. Di vî warî de karmendên me yên akademîk ên pir jêhatî û asta jorîn hene. Ev jî ji bo me çavkaniya kêfxweşî û serbilindiyê ye. Îro, em bi munasebeta weşandina hevbeş a Koleksîyona Jaba, ku demek dirêj e di rojeva me de ye, bi hevkariya Wezareta Çandê û zanîngeha me, bi hev re ne. Xwendinên me yên Kurdî li zanîngeha me di dawiya sala 2008an de dest pê kirin. Bi damezrandina Beşa Ziman û Çanda Kurdî di encama Enstîtuya Zimanan de di salên 2009-2010an de, van xwendinan avahiyek girîng bi dest xistin. Paşê, me xwendina xwe bi vekirina bernameyên lîsans, lîsansa bilind û doktorayê domand. Heta niha, nêzîkî 2.000 xwendekarên lîsansa bilind hene. Ji van, 1.400 mezûnên bê tez û nêzîkî 400 mezûnên tez in. Ji ber vê yekê, em xwendina xwe bi armanca pêşengiyê ne tenê di warê ziman û çanda Kurdî de dikin. li Tirkiyeyê lê di heman demê de li cîhanê di xebatên zimanê Kurdî de jî dixebitin."

"Ji ber gelek sedeman, ew demek dirêj wekî arşîveke dîjîtal hatiye parastin"

Ozcoşar diyar kir ku koleksîyon bi hewldanên zêde hatiye dîjîtalîzekirin û anîne welat û got, "Koleksîyona Jaba di nav lêkolînerên zimanê Kurdî de berhemeke navdar û bi qîmet e. Ev koleksîyon di encama lêkolîn û têkiliyên ku Alexander Jaba, Konsolosê Erziromê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de çêkiriye de hatiye afirandin. Ji gelek klasîkên wêjeya Kurdî û berhemên wêjeya gelêrî, ji Ehmedê Xanî bigire heta Feqiyê Teyran, pêk tê û yek ji çavkaniyên herî hêja di lêkolînên têkildarî zimanê Kurdî de ye. Pêvajoya anîna vê berhema hêja bo Tirkiyeyê di sala 2013an de bi hewldanên Sadrî Yildirimê rehmetî dest pê kir. Bi piştgiriya rêveberiya zanîngeha me, koleksîyon bi hewldanên zêde hat dîjîtalîzekirin û anîn welatê me. Her çend di serdema paşîn de her tim weşandina wê di rojevê de bû jî, ji ber gelek sedeman demek dirêj wekî arşîveke dîjîtal hat parastin."

"Ez dixwazim spasiya xwe ya herî dilsoz ji her kesê ku ji 2008-2009an vir ve piştgirî daye min re pêşkêş bikim"

Ozcoşar spasiya xwe ji her kesê ku ji 2008-2009an vir ve piştgirî daye lêkolînên bi vî rengî kir û got, "Bi saya hewldanên Profesor Ahmet Kirkan, ev mijar herî dawî di sala 2019an de dîsa hate rojevê. 'Em çawa dikarin vê xebatê ji cîhana zanistî û ji her kesê ku bi çandê re eleqedar e re peyda bikin?' Me bi pirsa 'Armanca vê projeyê çi ye?' dest pê kir. Gelek hewl ji bo vê yekê hat dayîn. Protokolek di navbera Wezareta Çand û Tûrîzmê û zanîngeha me de hat îmzekirin û amadekariyên weşanê yên ji bo xebatê hatin temamkirin. Bi beşdariyên asta bilind ên Wezareta Çandê, ev xebata hêja hat weşandin. Her wiha ji bo me çavkaniyek serbilindiyê ye ku tevahiya ekîba ku ev proje pêk anî ji endamên fakulteya zanîngeha me pêk dihat. Îro, em pir kêfxweş in ku vê xebata hêja bi we û raya giştî re parve bikin. Ez dixwazim spasiya xwe ya dilsoz ji her kesê re bikim ku ji 2008-2009an vir ve her gav piştgirî daye xebata me ya bi vî rengî. Piştgiriya Serokkomarê me, ku wê demê Serokwezîr bû, di rêberiya me de di vê mijarê de pir hêja bû. Piştgiriya Wezîrê Çand û Tûrîzmê ya me jî di weşandina vê xebatê de pir hêja bû. Ez dixwazim careke din bi taybetî spasiya Xanim Gulşen Orhan bikim ji bo hewldanên wê. Profesor Ahmet Kirkan jî ji destpêkê ve wekî xizmetkarê herî mezin ê vê projeyê bi fedakariyek mezin xebitî."

Doçent Ahmet Kirkan, Rêveberê Enstîtuya Zimanên Zindî  jî bi zimanê Kurdî daxuyanî da û destnîşan kir ku ev koleksîyon yek ji çavkaniyên referansê yên bingehîn ji bo lêkolînên li ser ziman û wêjeya Kurdî tê hesibandin. (ÎLKHA)